Historia

Historia obszaru dzisiejszej Gminy Goworowo sięga wczesnego średniowiecza. O dawnym osadnictwie świadczą liczne stanowiska archeologiczne odkryte m.in. w Goworowie, Goworówku, Brzeźnie, Kuninie i Szarłacie. Pierwsi mieszkańcy wybierali tereny położone w pobliżu rzek Narwi i Orza, które stanowiły ważne naturalne szlaki komunikacyjne i handlowe.

Rozwój osadnictwa wiąże się z procesami kolonizacyjnymi zachodzącymi na Mazowszu po utworzeniu biskupstwa płockiego w XI wieku. W tym okresie powstawały lub rozwijały się miejscowości istniejące do dziś, w tym Goworowo — obecna siedziba władz gminnych.

Nazwa miejscowości Goworowo prawdopodobnie pochodzi od imienia Goworek lub Gowor, spotykanego wśród rycerstwa mazowieckiego. Badacze wskazują również możliwość związku nazwy z innym Goworowem położonym w okolicach Zakroczymia. Jednoznaczne rozstrzygnięcie pochodzenia nazwy nie jest dziś możliwe.

Wzrost znaczenia Goworowa nastąpił około 1315 roku, kiedy miejscowość stała się siedzibą parafii pod wezwaniem Krzyża Świętego (pierwotnie Znalezienia Krzyża Świętego, obecnie Podwyższenia Krzyża Świętego). Z tym wydarzeniem związana jest lokalna legenda o dziewczynie uprowadzonej podczas najazdu Jaćwingów, która pozostawiła krzyżyk jako znak dla wojsk spieszących z pomocą. Według tradycji w miejscu odnalezienia krzyżyka powstała kaplica, a później kościół drewniany. Pod koniec XIX wieku wystawiono murowaną świątynię, która stoi do dziś. Choć legenda nie ma potwierdzenia źródłowego, pozostaje ważnym elementem miejscowej tradycji.

Faktem historycznym jest natomiast, że od czasu utworzenia parafii Goworowo pełniło funkcję lokalnego centrum religijnego, gospodarczego i kulturowego. Miejscowość wyróżnia się regularnym układem przestrzennym z centralnym rynkiem, co nadaje jej charakter zbliżony do małego miasteczka. Nie zachowały się jednak dokumenty potwierdzające posiadanie przez Goworowo praw miejskich. Część historyków dopuszcza możliwość, że miejscowość mogła korzystać z pewnych przywilejów nadawanych osadom należącym do dóbr biskupów płockich.

Do końca XVIII wieku rzeka Orz stanowiła granicę pomiędzy ziemią łomżyńską a ziemią nurską. Część miejscowości, w tym Goworowo, należała do dóbr związanych z biskupstwem płockim i tzw. księstwem sieluńskim. Obok nich funkcjonowały liczne wsie prywatne i zaścianki szlacheckie.

Po III rozbiorze Rzeczypospolitej w 1795 roku obszar ten znalazł się pod panowaniem pruskim. W latach 1807–1815 należał do Księstwa Warszawskiego, a następnie do zaboru rosyjskiego w ramach guberni łomżyńskiej.

XX wiek przyniósł mieszkańcom szczególnie tragiczne doświadczenia. Podczas I wojny światowej większość miejscowości, wraz z Goworowem, została zniszczona. Na przełomie lipca i sierpnia 1915 roku w okolicy toczyły się ciężkie walki wojsk niemieckich i rosyjskich, po których pozostały liczne cmentarze wojenne. W czasie II wojny światowej, 9 września 1939 roku oddział SS spacyfikował Goworowo. Spalono część zabudowy i zamordowano około 65 Żydów oraz 35 Polaków.

Po zakończeniu wojny rozpoczęła się odbudowa miejscowości i rozwój gminy w warunkach Polski Ludowej. W latach 1975–1998 Gmina Goworowo należała do województwa ostrołęckiego, a obecnie wchodzi w skład powiatu ostrołęckiego w województwie mazowieckim.

Opracowano na podstawie:

• Jerzy Dziewirski, Goworowo i okolice, Ostrołęka 2006
• Piotr Kosiorek, Dzieje Goworowa do roku 1944, Pułtusk 2004
• Henryk Samsonowicz, Ośrodki gospodarcze w Puszczy Białej XIX w., „Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego”, nr VI, Ostrołęka 1992